Retomamos a sección dedicada a Figuras relevantes na igualdade laboral, cuxo obxectivo é visibilizar o labor de mulleres que lograron fitos importantes neste ámbito. Na publicación de hoxe, queremos visibilizar a unha muller non moi coñecida pero que marcou un fito na historia das mulleres galegas: Concepción Pérez Iglesias, a primeira alcaldesa de Galicia.
Cando falamos dos grandes logros en materia de igualdade no ámbito da esfera política, adoitamos pensar en dúas grandes datas: o dereito ao voto logrado o 1 de outubro de 1931, co coñecido debate parlamentario de Clara Campoamor, e o primeiro proceso electoral no que participaron as mulleres en novembro de 1933. Con todo, hai tamén unha historia anterior e menos contada: a das primeiras mulleres que, antes de poder votar en igualdade, xa ocupaban cargos públicos nos seus pobos. Concepción Pérez Iglesias foi unha delas.
Quen é Concepción Pérez Iglesias?
Concepción Pérez Iglesias, Dona Concha para as súas veciñas e veciños, naceu en Santiago de Compostela o 12 de decembro de 1881. Nesta cidade emprendeu os seus estudos de maxisterio. Aos 20 anos obtivo o título de mestra e foi destinada á Escola Nacional de Nenas de Portas (Pontevedra), onde iniciou a súa vida profesional e persoal, tras o seu matrimonio con Amador Méndez Santamaría.
Aos poucos anos, quedou viúva por mor da epidemia da gripe que arrasou España. Este feito resultou determinante na súa vida, xa que, tras o golpe de estado de 1923, permitiuse votar e acceder á vida pública ás viúvas como mulleres cabeza de familia. Nese momento propuxéronlle unirse ao goberno local como concelleira. Con todo, durante o pleno da súa toma de posesión, foi escollida pola corporación municipal como alcaldesa de Portas debido á renuncia do anterior alcalde, Cesáreo Besol Oriase, e converteuse na primeira alcaldesa de Galicia (e segunda de España, tras Matilde Pérez Mollá).
A súa figura foi recuperada para a exposición 8 mulleres galegas que moveron os marcos, que a Biblioteca da USC dedicou a oito pioneiras galegas en 2025.
O legado de Dona Concha
As evidencias históricas demostran que, ao longo dos seus cinco anos a cargo do Concello (1925-1930), promoveu a edificación de catro escolas, mellorou as vías de comunicación do municipio e conseguiu que se contratase a un médico e a unha matrona. Ao deixar a alcaldía, volveu ás aulas e continuou educando a novas xeracións do municipio ata o seu traslado definitivo á Escola Nacional de Guadalupe, en Santiago de Compostela, onde estivo a ensinar ata pouco antes de morrer, en 1939.
Máis aló deste legado de logros administrativos, Concha é unha das grandes pioneiras galegas por varios motivos:
- Ocupou un espazo de poder antes do sufraxio pleno. Segundo a catedrática emérita de historia contemporánea da Universidade Complutense de Madrid, Guadalupe Gómez-Ferrer, as primeiras alcaldesas estúdanse no marco da designación de mulleres promovido polo Estatuto Municipal de 1924, que, por primeira vez, outorgou ás mulleres un voto administrativo e abriu a porta ás concelleiras e alcaldesas. Aquel dereito era restritivo, pero Concha exerceu un poder que ata entón estáballes vetado.
- Abriu un camiño descoñecido para as mulleres. A obra colectiva Mujeres en los gobiernos locales. Alcaldesas y concejalas en la España contemporánea (Biblioteca Nueva, 2015) sostén que a presenza de mulleres nos poderes locais pasou de ser excepcional nas primeiras décadas do século XX a converterse nun feito habitual. Esa transición empezou con mulleres como Concha.
- Gobernou no ámbito local, mostrándose próxima á cidadanía. A política municipal resolve o cotiá, o que afecta a veciñas e veciños no seu día a día. O feito de que unha muller a exercese en Galicia, nunha contorna rural, a finais dos anos vinte do século pasado supuxo un cambio simbólico e real sobre quen podía decidir no común.
Aínda que a historia revela que Concepción Pérez Iglesias non conseguiu o seu cargo de alcaldesa nas urnas, isto non resta valor á súa figura, xa que mostra que a presenza de mulleres en cargos públicos precedeu á súa plena cidadanía política. Así o demostran datos da Federación Galega de Municipios e Provincias (FEGAMP), de outubro de 2026, que reflicten que había 74 mulleres alcaldesas en Galicia, o que supón o 23,6% do total.
En definitiva, a súa figura non só destaca por ser a primeira alcaldesa de Galicia, senón que tamén simboliza a coraxe e a determinación daquelas mulleres que, a pesar de as limitacións impostas, conseguiron abrirse paso na política local. A través da súa xestión, dona Concha promoveu melloras na súa comunidade e desafiou as normas establecidas demostrando que as mulleres debían de ter voz na toma de decisións. A súa historia entrelázase nos piares da loita pola igualdade entre mulleres e homes en todos os ámbitos da sociedade.