As Nacións Unidas declararon o 2026 como o Ano Internacional da Agricultora. Unha data para poñer en valor o papel esencial que desempeñan as mulleres nos ecosistemas agroalimentarios. Estas mulleres son fundamentais para garantir a seguridade alimentaria, a nutrición, a resiliencia económica e tamén son grandes coidadoras da biodiversidade a nivel mundial. Esta conmemoración contribuirá a visibilizar o imprescindible traballo que desenvolven as mulleres no sector agroalimentario e a sensibilizar na fenda de xénero que persiste nesta industria, sendo unha das principais economías a nivel mundial.
O sector agroalimentario configúrase como unha industria esencial para a economía española e galega. Segundo o Observatorio sobre o sector agroalimentario español no contexto europeo. Informe 2024 elaborado polo Instituto Valenciano de Investigacións Económicas, IVIE o sector agroalimentario representou en 2024 o 8,6 % do PIB e o 11,5 % do emprego en España, porcentaxes que superan a media Europea e que nos sitúan na cuarta posición como exportador agroalimentario da UE-27. Ademais, segundo unha recente publicación da Federación de Asociacións de Mulleres Rurais (FADEMUR), en 2022, a produción agraria española supuxo o 12% da produción agraria total da UE. En Galicia o sector corresponde ao 6,4 % do PIB, empregando a 100.000 persoas e alcanzou en 2024 un volume de exportacións superior aos 4.000 millóns de euros.
Representación das mulleres no sistema agroalimentario
Os sistemas agroalimentarios son un imprescindible motor de emprego para as mulleres en todo o mundo. Segundo o informe “A situación das mulleres nos sistemas agroalimentarios” elaborado polas Nacións Unidas, en 2019, o sector agroalimentario ocupaba ao 36% das mulleres a nivel mundial e ao 38% dos homes. A pesar das altas porcentaxes, a taxa de emprego diminuíu 10 puntos porcentuais desde 2005.
Nas últimas décadas, o sector agroalimentario viviu importantes transformacións derivadas especialmente dos procesos de dixitalización, a sustentabilidade, as novidades regulamentarias e os cambios no consumo. Con todo, os retos derivados do cambio climático, o incremento dos custos de produción a nivel mundial, a escaseza de man de obra ou as actuais esixencias regulamentarias, tiveron un impacto directo e desigual no sector agroalimentario, prexudicando especialmente ás mulleres traballadoras. A fenda nas dificultades de acceso físico, social e económico a alimentos suficientes, inocuos e nutritivos entre homes e mulleres ampliouse de 1.7 puntos porcentuais en 2019 a 4.3 puntos porcentuais en 2021.
A industria agroalimentaria española tamén atopa numerosos desafíos. O estudo Mulleres rurais. 20 anos avanzando en igualdade identifica por unha banda o despoboamento do rural, que se complementa cunha sociedade envellecida (o 30 % da poboación rural supera os 65 anos fronte ao 21 % urbano) e un éxodo das mulleres á urbe, o que resulta nunha masculinización da industria e unha falta de persoas traballadoras novas.
As mulleres no sector agroalimentario continúan acumulando diferenzas salariais con respecto aos homes, segundo datos de FADEMUR, as mulleres do sector agrario español con contratos indefinidos en 2023 gañaron un 3,2% menos que os homes, e aquelas con contratos temporais, un 7,6% menos. Segue habendo unha clara masculinización na titularidade das explotacións agrarias e no empresariado rural, persiste a escasa presenza de mulleres nos órganos directivos das asociacións e as mulleres rurais continúan cargando de forma maioritaria coas tarefas domésticas e o coidado de menores e dependentes. A pesar disto, os avances son notorios e cada vez atopamos a máis mulleres xestoras de produción, innovación, transformación, creación e liderado.
A ONU afirma que se se conseguise eliminar a fenda de xénero na produción agrícola, o produto interno bruto mundial aumentaría un 1%, o que á súa vez, contribuiría a reducir a inseguridade alimentaria mundial nuns dous puntos porcentuais e supoñería que 45 millóns de persoas deixasen de padecela.
As mulleres agricultoras en Galicia, un piar fundamental
En Galicia, as mulleres agricultoras son un motor imprescindible do sector. Segundo o Censo Agrario do 2020, Galicia é a comunidade autónoma con maior porcentaxe de mulleres á fronte de explotacións agrícolas alcanzando o 48% (as mulleres dirixían en 2020, 36.247 explotacións das 75.451 existentes), moi por encima da media estatal que é do 28,6%. Á súa vez, segundo o informe “Muller e agrocooperativismo en Galicia” elaborado polo Sistema de Asistencia Virtual para o Cooperativismo e a Economía Social (SAVES) da Universidade de Vigo, a media de mulleres socias nas cooperativas agrarias galegas é dun 46,81% e a media de mulleres por cooperativa é de 47, próxima á dos homes que ascende a 54.
Con todo, segundo o informe do SAVES, as mulleres ocupan o 31 % dos postos nos consellos reitores das cooperativas agrarias e tan só o 19% o rol de presidentas. Á súa vez, nas últimas dúas décadas en Galicia aprobáronse 9.000 expedientes de incorporación de mozas á actividade agrogandeira dos cales o 40% corresponden a mulleres.
A pesar de que as mulleres agricultoras continúan sufrindo multitude de desigualdades, estas cifras móstrannos que en Galicia, a situación é máis favorable e que a súa porcentaxe de participación é similar ao dos homes, reafirmando a súa contribución esencial a unha economía que representa o 6,4 % do PIB galego.
Desde a Xunta de Galicia e desde a Secretaría Xeral de Emprego e Relacións Laborais implementamos estratexias para favorecer o apoderamento e o desenvolvemento das mulleres no sector agroalimentario. Coa Lei 7/2023, do 30 de novembro, para a igualdade efectiva de mulleres e homes de Galicia impulsamos medidas específicas para garantir a igualdade de oportunidades das mulleres rurais, como a creación do Estatuto da Muller Rural ou o Observatorio das Mulleres Rurais e do Mar. Á súa vez, as diferentes liñas de apoio á incorporación ao sector agrogandeiro aplican unha discriminación positiva a favor das mulleres, polo que catro de cada dez novas incorporacións desde 2016 son mulleres. En respéctao á formación, case a metade do alumnado dos centros de formación e experimentación agraria son mulleres e destinamos anualmente máis de 4,3 millóns de euros ao asociacionismo feminino e aos programas de promoción da igualdade, especialmente no rural, entre outras medidas para garantir a igualdade real e efectiva entre mulleres e homes na agricultura.