Desde hai once anos, o 11 de febreiro celébrase o Día Internacional da Muller e a Nena na Ciencia, que, xunto coa Declaración de Beijing, constitúe un dos dous grandes fitos no fomento mundial da igualdade de xénero e a emancipación da muller. Alcanzar a igualdade de xénero real e efectiva no ámbito científico é clave para un futuro xusto. A pesar da súa importancia e de que se produciron avances notables, mulleres e nenas seguen atopando obstáculos e prexuízos nas súas carreiras científicas. Para pechar esta fenda, é necesario desafiar estereotipos, visibilizar o traballo realizado por mulleres nesta materia, apoiar o avance feminino con programas específicos e fomentar ambientes inclusivos con políticas de diversidade e igualdade.
Con motivo desta conmemoración, queremos reflexionar sobre o papel fundamental que desempeñan as mulleres e as nenas no progreso do coñecemento e a innovación e sobre as barreiras e prexuízos que limitan a súa participación plena nestes campos. Este ano, baixo o lema “Prexuízos de xénero na Intelixencia Artificial”, a atención céntrase en como os prexuízos de xénero inflúen no deseño das tecnoloxías e en como podemos traballar para eliminar estas distorsións.
Participación feminina na ciencia en Galicia
De acordo cos datos da Unidade de Muller e Ciencia de Galicia, nas últimas décadas, as mulleres lograron avances importantes en diferentes áreas e están a contribuír de maneira significativa ao desenvolvemento científico. Con todo, aínda existen fendas de xénero en ámbitos tales como a innovación, as posicións de liderado ou os salarios:
- No ámbito educativo galego, o 56% do alumnado universitario son mulleres, pero só o 27% matricúlase en áreas científico-tecnolóxicas. A súa presenza concéntrase en ámbitos como o de Ciencias da Saúde, sendo moi baixa en disciplinas técnicas. Esta tendencia na elección de carreiras ten un impacto importante nas oportunidades laborais das mulleres, xa que limita as súas opcións de emprego nalgúns sectores do mercado de traballo, especialmente nos máis demandados no mundo produtivo actual.
- No ámbito da docencia e a investigación, obsérvase unha clara desigualdade na presenza de mulleres, especialmente en categorías profesionais superiores. A representación feminina é menor en todos os niveis salvo no de profesor axudante, e ocupan só o 28,4% das cátedras e un 9,8% dos postos eméritos, reflectindo a desigualdade no acceso a posicións académicas de prestixio.
- No que respecta ao mercado laboral, o acceso das mulleres é máis limitado e as súas condicións laborais son máis precarias. A desigualdade salarial segue sendo unha realidade e a presenza feminina en postos de dirección, escasa. Ademais, as mulleres tenden a concentrarse en certos sectores e ocupacións específicas (segregación horizontal).
Prexuízos de xénero na intelixencia artificial
A baixa representación feminina no sector STEM – referido ás disciplinas de Ciencia (Science), Tecnoloxía (Technology), Enxeñaría (Engineering) e Matemáticas (Mathematics) – únese á desigualdade no campo da investigación. Segundo a UNESCO, só o 30% do persoal investigador en todo o mundo son mulleres, e en áreas como a tecnoloxía e a intelixencia artificial (IA), a presenza feminina é aínda menor.
A IA converteuse nun axente transformador da vida cotiá, prestando asistencia en distintas tarefas. Con todo, un dos desafíos máis importantes e menos visibles é o dos prexuízos de xénero que se infiltran nestes sistemas, que son o reflexo dos datos cos que se adestran e dos prexuízos existentes. Se ese conxunto de datos contén elementos que implican ou fomentan a desigualdade, os algoritmos non os reproducen, senón que tamén os amplifican.
Esta problemática ten repercusións reais: desde sistemas de recoñecemento facial con maiores índices de erro para mulleres e persoas de cor, ata asistentes virtuais que emiten respostas nesgadas ou que consolidan prexuízos. No campo da IA, a presenza de rumbos de xénero non só perpetúa as desigualdades, senón que tamén pode carrexar graves consecuencias na toma de decisións en ámbitos como o laboral, o financeiro ou o sanitario.
Por tanto, a diversidade na ciencia e na tecnoloxía non é só unha cuestión de equidade; é unha estratexia chave para mellorar a calidade e a innovación. Cando as mulleres e as nenas participan activamente nestas disciplinas, achegan perspectivas diferentes, solucións máis inclusivas e menos nesgadas. No contexto da IA, a diversidade nos equipos de desenvolvemento é particularmente crucial. Demostrouse que grupos heteroxéneos son máis propensos a detectar erros, identificar prexuízos e crear tecnoloxías máis xustas.
Unha ciencia sen prexuizos de xénero
Eliminar os prexuizos de xénero en IA e na ciencia en xeral require compromiso, educación, políticas inclusivas e un cambio cultural. O futuro da ciencia debe dar espazo a todas as voces, permitindo que as nenas se imaxinen como científicas e asegurando que a tecnoloxía non perpetúe as desigualdades.
É fundamental continuar impulsando políticas de igualdade dirixidas a eliminar barreiras, estimular as vocacións femininas en áreas onde a súa presenza é reducida, ofrecer apoio ás investigadoras e visibilizar o seu traballo para que obteña recoñecemento. Neste contexto, a Unidade Muller e Ciencia en Galicia traballa para eliminar os desequilibrios de xénero que poidan xurdir na formación científica das mulleres, na investigación, na innovación e na xestión da I+D+i. Ademais, esta unidade encárgase de integrar a perspectiva de xénero como elemento central nos estudos e actividades científicas.